Κανείς δεν φρόντισε να βάλει έστω μια επιγραφή που να θυμίζει το παρελθόν
Έλληνες και τουρίστες, κάτοικοι και επισκέπτες, ανεβοκατεβαίνουν πάνω κάτω τον πεζόδρομο της Αγίων Αναργύρων στου Ψυρρή, με την ομώνυμη εκκλησία, η οποία θεωρείται ως η ωραιότερη, λαμπρότερη και ιστορικότερη του Ψυρρή, και γεμίζει ασφυκτικά κάθε Ανάσταση. Δίπλα ακριβώς στην εκκλησία, στην αυλή της, λίγα μέτρα από το κελί στο οποίο έζησε ο κοσμοκαλόγερος, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ετάφησαν κάποιοι από τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης του 1821.
Ήταν Ιούνιος του 1826 με τους Τούρκους να έχουν επιστρέψει στην Αθήνα. Ο τότε φρούραρχος Γκούρας, όπως αναφέρει η Άρτεμις Σκουμπουρδή, αποφασίζει να στήσει κανόνια δίπλα στην εκκλησία για την καλύτερη άμυνα της πόλης. Παρά τις πολλές επιθέσεις οι Άγιοι Ανάργυροι δεν έπαθαν σοβαρές ζημιές, στον αυλόγυρό της όμως «αναπαύθηκαν τα σημαντικότερα παλικάρια του Ψυρρή, οι ήρωες του 1821, όπως ο πρώτος φρούραρχος της Ακροπόλεως, ο Παναγής Κτενάς, που από ατύχημα έχασε τη ζωή του ανήμερα της απελευθέρωσης, στις 10 Ιουνίου 1822. Όλη η Αθήνα έκλαψε τότε το αδικοχαμένο πρωτοπαλίκαρο του Ψυρρή».
Όπως αναφέρει η συγγραφέας, «στα ίδια ποτισμένα από το αίμα των ηρώων χώματα τάφηκαν ο Νικόλαςο Σαρρής, ο αδελφός του Χρήστος Σαρρής, το αγένειο παλικάρι, ο Ιωάννης Μαρμαροτούρης, καθηγητής και μεταφραστής γαλλικών συγγραμμάτων, ιδρυτικό μέλος της Φιλομούσου Εταιρείας».
Τι έγινε έκτοτε; Ουδείς ενδιαφέρθηκε να βάλει έστω και μια επιγραφή ότι εδώ ετάφησαν ήρωες του 1821. Γράφει η Ά. Σκουμπουρδή: «Όσον αφορά τους τάφους των ηρώων, ποιος ασχολείται πλέον; Άλλωστε, το κοιμητήρι λειτούργησε ως τις 6 Μαΐου 1834, όταν με ειδικό διάταγμα απαγορεύεται ο ενταφιασμός στους περιβόλους των εκκλησιών. Και όταν τον Δεκέμβριο του 1837 ιδρύεται το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, μεταφέρονται εκεί τα οστά των ηρώων. Έκτοτε, ουδείς, ενδιαφέρθηκε για την ύπαρξη μιας επιγραφής με τα ονόματα των πεσόντων ηρώων και των επιφανών Αθηναίων που ευεργέτησαν την πατρίδα και ετάφησαν στον ιερό αυτό χώρο».
Πάλι καλά, λέει η Ά. Σκουμπουρδή, που στο γύρισμα της χιλιετίας έγινε γνωστό ότι στο κελί της εκκλησίας, δίπλα στο κοιμητήρι, έζησε ο μέγας πεζογράφος Παπαδιαμάντης, με το κελί να είναι σήμερα επισκέψιμο για το κοινό. «Όσον αφορά τους σπουδαίους ήρωες του ’21, αυτοί ατυχώς ακόμη παραμένουν στα αζήτητα».
Info: Όλα τα παραπάνω στοιχεία περιέχονται στο 664 σελίδων βιβλίο της Άρτεμις Σκουμπουρδή «Ψυρρή, η γειτονιά των ηρώων – Από το αφανές πόλισμα ως την εξέγερση του ’21 και την εποχή μας», που κυκλοφορεί από τις εκδ. Πατάκη
Βιντεο
Άγ. Ανάργυροι Ψυρρή
Ιστορικά στοιχεία
Άγ. Ανάργυροι Ψυρρή
Οι Άγιοι Ανάργυροι υπήρξαν η λαμπρότερη, ωραιότερη και ιστορικότερη εκκλησία του Ψυρρή.
Κατασκευασμένη τον 11ο αιώνα έχει μορφή σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο, μορφή συνηθισμένη για τις εκκλησίες της εποχής αυτής. Ωστόσο ο τρούλος των Αγ. Αναργύρων έχει το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ότι είναι «διπλοθολικός», έχει δηλαδή δύο πατώματα. Το χαρακτηριστικό αυτό δεν είναι διαδεδομένο και συναντάται σε δύο μόνο άλλες εκκλησίες στην Ελλάδα, του Προφήτη Ηλία στο Σταυροπάζαρο και σε άλλη μία στο Λαδά της Μεσσηνίας.
Η εκκλησία των Αγ. Αναργύρων έπαιζε κεντρικό ρόλο στη ζωή του Ψυρρή κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας και του απελευθερωτικού αγώνα.
Στον αυλόγυρο της εκκλησίας θάφτηκε ο οπλαρχηγός Παναγής Κτενάς, που είχε ορκιστεί πρώτος φρούραρχος της Αθήνας, ο οποίος σκοτώθηκε σε ατύχημα κατά τους πανηγυρισμούς για την απελευθέρωση της Αθήνας τη 10η Ιουνίου 1822.
Ο οπλαρχηγός Νικόλαος Σαρρής, άλλος ήρωας του Ψυρρή, που κατά την εκστρατεία του Οδυσσέα Ανδρούτσου στην Βοιωτία πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Τούρκους, αφού κατάφερε να δραπετεύσει περιπλανήθηκε στα βουνά και κατάφερε να φτάσει στην Αθήνα ξημερώματα των Χριστουγέννων. Η οικογένεια του και οι φίλοι του τον θεωρούσαν νεκρό. Και έτσι ξαφνικά, εμφανίστηκε μπροστά τους στην πρωινή λειτουργία των Χριστουγέννων στους Αγίους Αναργύρους «ως αναστημένος εκ νεκρών» φέροντας τους μεγάλη χαρά καθώς και σε όλους τους κατοίκους της Αθήνας.
Όταν οι Τούρκοι επέστρεψαν στην Αθήνα (1826) , ο τότε φρούραρχος Γκούρας έστησε πλάι στην εκκλησία κανόνια για την άμυνα της πόλης. Η εκκλησία χτυπήθηκε από το τούρκικο πυροβολικό, ευτυχώς όμως οι ζημιές δεν ήταν σοβαρές, καθώς στη ζωγραφική απεικόνιση «Πανόραμα της Αθήνας» του Stademann (1835) η εκκλησία δεσπόζει στη γειτονιά.
Στον περίβολο της εκκλησίας έχουν θαφτεί πολλοί ήρωες της επανάστασης από την περιοχή του Ψυρρή, όπως ο οπλαρχηγός Νικόλαος Σαρρής και ο αγωνιστής και αρχαιολόγος Νικόλαος Πιττάκης. Ο Νικόλαος Πιττάκης έσωσε το μνημείο της Ακρόπολης από καταστροφή, καθώς οι οχυρωμένοι (1821-1822) στην Ακρόπολη Τούρκοι έριχναν τις αρχαίες κολώνες για να χρησιμοποιήσουν το μολύβι των συνδέσμων για πυρομαχικά. Ο Πιττάκης έπεισε τους Έλληνες πολεμιστές να έρθουν σε συμφωνία με τους Τούρκους και να τους προμηθεύσουν αυτοί με όσο μολύβι χρειάζονταν, προκειμένου να σταματήσει η καταστροφή του μνημείου.
Δυστυχώς οι επόμενες γενιές δεν σεβάστηκαν, ίσως από άγνοια, την ιστορία του ναού. Έτσι το 1908 βυζαντινολόγος γνωμοδοτεί:
«Αναφορά Α. Αδαμαντίου της 30/3/1908 προς το επί των Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείον «περί του κατά την συνοικίαν Ψυρρή Ναού των Αγίων Αναργύρων»: «… Ο ναός ουδεμίαν αρχαιολογικήν αξίαν κέκτηται, ως επισταμένη έρευνα με έπεισεν, ώστε να είναι άξιος συντηρήσεως υπό τοιαύτην έννοιαν. Αδιστάκτως εκφράζω την γνώμην, ότι οι επίτροποι δύνανται να αφεθώσιν ελεύθεροι εις μεγέθυνσιν του ναού κατά τας ανάγκς της ενορίας».
Υπήρξαν αντίθετες απόψεις και προσπάθεια να αποτραπεί η παραμόρφωση του Ναού, όπως αυτές καταγράφονται στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας. Όμως δεν εισακούστηκαν και έτσι το 1908 προχώρησε η επέκταση της εκκλησίας, χωρίς σεβασμό στην αρχιτεκτονική της εκκλησίας, με αποτέλεσμα την αισθητική καταστροφή της.
Αξίζει να σημειωθεί ότι σε κελί της εκκλησίας έζησε για κάποιο διάστημα και ο πεζογράφος Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, το οποίο έχει διατηρηθεί και είναι επισκέψιμο.
Άγιοι Ανάργυροι, Ψυρρή
Σπουδαίος, κατάφορτος με ιστορικές μνήμες, τόπος συνάντησης αγωνιστών και λαμπρών προσωπικοτήτων. Ο ναός των Αγίων Αναργύρων, κοντά στην «Πλατεία Ηρώων», στη γειτονιά του Ψυρρή, έπαιξε κεντρικό ρόλο κατά τη διάρκεια των χρόνων της Τουρκοκρατίας αλλά και της Επανάστασης.
Στον περίβολο της εκκλησίας θάφτηκαν πολλοί ήρωες όπως ο οπλαρχηγός Παναγής Κτενάς, ο Νικόλαος Σαρρής, ο Νικόλαος Πιττάκης. Στους μετέπειτα χρόνους, στην εκκλησία λειτουργούσε ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς, ενώ στο ψαλτήρι της διακόνησε ο Μωραϊτίδης καθώς και ο Παπαδιαμάντης. Μάλιστα, σε κελί στο πίσω μέρος του ναού έζησε για κάποιο χρονικό διάστημα ο μεγάλος μας λογοτέχνης, το οποίο έχει διατηρηθεί και είναι επισκέψιμο.
Η ανέγερση των Αγίων Αναργύρων χρονολογείται τον 11ο αιώνα και αποτελούσε σπάνιο δείγμα ναού στην Ελλάδα που ανήκε στον αρχιτεκτονικό τύπο του σύνθετου τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με διπλοθολικό τρούλο (δηλαδή διέθετε διώροφο τρούλο). Ωστόσο, δεν αξιολογήθηκε σωστά η ιστορική αξία του ναού και κρίθηκε αναγκαία η επέκτασή του για την ικανοποίηση των αναγκών των κατοίκων της περιοχής. Αποτέλεσμα της επέκτασης αυτής που έλαβε χώρα το 1908 ήταν η αλλοίωση της αρχιτεκτονικής και της αισθητικής φυσιογνωμίας του ναού.
Ο σεισμός του 1999 δημιούργησε αρκετές ζημιές στις τοιχογραφίες των αρχών του 20ου αι., πολλές από τις οποίες επιζωγραφίστηκαν αμέσως μετά. Το μαρμάρινο τέμπλο είναι χαμηλό, τριμερές με υπερυψωμένο το κεντρικό τμήμα. Φέρει τις εικόνες του αγίου Νικολάου, του αγίου Ελευθερίου, των αγίων Αναργύρων, της Παναγίας, του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, του αγίου Χαραλάμπους και του αγίου Στυλιανού. Στις ξυλόγλυπτες θύρες ενσωματώνονται οβάλ πλαίσια με παραστάσεις αποστόλων και του Ευαγγελισμού στο κεντρικό βημόθυρο. Οι εικόνες καλύπτονται με ασημένια επένδυση.
Πάνω από τις θύρες της Πρόθεσης και του Διακονικού υπάρχουν επιγραφές σκαλισμένες στο μάρμαρο. Συγκεκριμένα, στη θύρα της Πρόθεσης υπάρχει εγχάρακτη η επιγραφή: «Ο ΤΡΩΓΩΝ ΜΟΙ ΤΗΝ ΣΑΡΚΑ / ΚΑΙ ΠΙΝΩΝ ΜΟΥ ΤΟ ΑΙΜΑ ΕΝ ΕΜΟΙ ΜΕΝΕΙ ΚΑΓΩ ΕΝ ΑΥΤΩ» και «ΟΥΚ ΗΛΘΟΝ ΚΑΤΑΛΥΣΑΙ / ΤΟΝ ΝΟΜΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΦΗΤΑΣ ΑΛΛΑ ΠΛΗΡΩΣΑΙ» στη θύρα Διακονικού.
Στους πλάγιους τοίχους εικονίζονται ολόσωμοι άγιοι, αγίες καθώς και σκηνές. Οι παραστάσεις είναι έργα του Ιωάννη Μαυρόπουλου και χρονολογούνται την περίοδο 1918 – 1920. Εικονίζονται οκτώ συνολικά θαύματα των αγίων Αναργύρων σε μικρές διαστάσεις. Ενδιάμεσα και εκατέρωθεν της κεντρικής θύρας τοποθετούνται οι παραστάσεις: της εξώσεως των Πρωτοπλάστων από τον παράδεισο, της θυσίας του Κάιν και του Άβελ, του Χριστού εκδιώκοντα τους εμπόρους από το ναό και του δίλεπτου της χήρας.
Στις ανατολικές πλευρές των δύο εσοχών και δίπλα στο τέμπλο, είναι τοποθετημένες δύο ευμεγέθεις παραστάσεις και δύο μικρότερες ακριβώς από πάνω τους. Στη νότια πλευρά τοποθετείται η Αποκαθήλωση και ακριβώς από πάνω η Ανάσταση. Στην εκ διαμέτρου αντίθετη θέση, στο βόρεια εσοχή, τοποθετείται η έγερση του Λαζάρου και ακριβώς από πάνω η προϋπάντηση του Χριστού από τη Μάρθα και τη Μαρία.
Στην κόγχη εικονίζεται η Πλατυτέρα των Ουρανών, στον τρούλο φυσικά ο Παντοκράτορας και οι τέσσερεις ευαγγελιστές στα λοφία. Στα εσωράχια των τόξων τοποθετούνται δώδεκα στηθάρια αποστόλων, ανά τρία σε κάθε εσωράχιο. Στη δυτική καμάρα δεσπόζει η παράσταση της Αγίας Τριάδας μέσα σε νέφη και πτερωτές κεφαλές ενώ στη δυτική όψη των δύο ανατολικών πεσσών του τρούλου ξεχωρίζει η παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.
Αττικη Γη 
One Reply to “”