Η οδός Κοίλης ήταν χαρακτηριστικό παράδειγμα μεγάλης εμπορικής και οδικής αρτηρίας, η γνωστή από τον Ηρόδοτο »διά Κοίλης οδού».
Ο αρχαίος δήμος της Κοίλης καταλάμβανε τα πρανή εκατέρωθεν της βαθιάς χαράδρας, που σχηματίζεται ανάμεσα στους λόφους Μουσών και Πνύκας, λειτουργώντας έτσι ως κεντρική οδική αρτηρία. Σήμερα διασώζεται τμήμα 500 μέτρων της οδού, που καταλήγει στην οδό Αρακύνθου στα Πετράλωνα. Πρόσφατα το τμήμα της αρχαίας Κοίλης συντηρήθηκε. Η παράπλευρη οδός και ο χώρος περιπάτου που δημιουργήθηκε, οδηγούν στα Κιμώνεια Μνήματα και στον Αγ. Δημήτριο Λουμπαρδιάρη.
Χάρτης της Αθήνας του 200 μ.Χ., ο οποίος εμφανίζει κάτω αριστερά τον δήμο της Κοίλης, στα νοτιοδυτικά του άστεως εντός και εκτός του Θεμιστοκλείου τείχους.
Τοποθεσία του αρχαίου δήμου
Ο δήμος της Κοίλης, ήταν δήμος του άστεως. Βρισκόταν εν μέρει εντός και εν μέρει εκτός από το Θεμιστόκλειο τείχος της αρχαίας Αθήνας, στην κοιλάδα ανάμεσα στο Μουσείο (γνωστό επίσης ως λόφο των Μουσών και σήμερα ως λόφο Φιλοπάππου) και τους λόφους στη νότια πλευρά του Ιλισσού ποταμού, νοτιοδυτικά της Πνύκας, κοντά στην Πύλη της Μελίτης ή τις Μελιτίδες Πύλες στην Κοίλη Οδό και νότια του δήμου των Κειριάδων.
Ο ερευνητής του 19ου αιώνα Διονύσιος Σουρμελής, πίστευε ότι ο δήμος βρισκόταν στο χωριό Βάθια, μεταξύ των πυλών της Αχαρνίας και της Μελιτίδος έξω από τον περίβολο της πόλης, από το ρεύμα το οποίο βρισκόταν τότε εκεί μέχρι την Βρύση του Αγά.[
Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα ανασκαφές, τις οποίες διεξήγαγε στην περιοχή του δήμου και κατά μήκος της «διά Κοίλης Οδού», η Α’ Eφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων, έχουν προκύψει τα εξής:
- Συνοικία Κοίλης: Στη χαράδρα ανάμεσα στον λόφο των Μουσών και την Πνύκα υπάρχει πυκνότατο οικιστικό πλέγμα.
- Οδός Κοίλης: Αποκατάσταση της αρχαίας οδού σε ένα μήκος 500 μέτρων. Η οδός είχε πλάτος από 3,50 έως 8,50 μ. και ήταν διπλής κατεύθυνσης.
- Νεκροταφείο Κοίλης: Ανασκάφηκε το νεκροταφείο, κατά μήκος της αρχαίας οδού Κοίλης, ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής.
Η περιοχή της Κοίλης εκτεινόταν μετά το χώρο των Δυτικών Λόφων (ο λόφος του Μουσείου, γνωστός σήμερα ως λόφος Φιλοπάππου, ο λόφος της Πνύκας και ο λόφος των Νυμφών, οι οποίοι βρίσκονται στα δυτικά της Ακρόπολης των Αθηνών).
Τμήμα της Κοίλης Οδού, έχει ανακαλυφθεί επίσης στην περιοχή των Πετραλώνων και σύμφωνα με την αρχαιολόγο Ελένη Μπάνου: «Στα Πετράλωνα, που σε όλη τη διάρκεια του 4ου αιώνα π. Χ. υπήρχαν εργαστηριακές εγκαταστάσεις – η περιοχή άλλωστε ενδείκνυτο για το εμπόριο και τη μεταφορά αγγείων προς τον Πειραιά μέσω των Μακρών τειχών- είναι γνωστή από παλιά η «δια Κοίλης οδός», η οποία διευκόλυνε την επικοινωνία του δήμου της Μελίτης με την εντός των τειχών περιοχή. Ένα τμήμα αυτής της οδού αποκαλύφθηκε πρόσφατα ενώ ένα άλλο τμήμα οδοστρώματος και αναλήμματος σώζεται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στο ισόγειο οικοδομής επί της οδού Δημοφώντος».
Η συμμετοχή του δήμου στην αρχαία Βουλή
Ο δήμος, η ύπαρξη του οποίου επιβεβαιώνεται και από διάφορες επιγραφές, ως μέλος αρχικά της Ιπποθοωντίδας φυλής, συμμετείχε με 3 βουλευτές στην αρχαία Βουλή των 500, κατά την πρώτη περίοδο (508 – 307/306 π.Χ.). Κατά τη δεύτερη περίοδο (307/306 – 224/223 π.Χ.). ο δήμος μεταφέρθηκε στην «μακεδονική» Δημητριάδα φυλή, αντιπροσωπευόμενος από 3 βουλευτές στη Βουλή των 600 και κατά την τρίτη περίοδο (224/223 – 201/200 π.Χ.). Μετά την κατάργηση και διάλυση των «μακεδονικών φυλών» (Αντιγονίς και Δημητριάς) επανήλθε στην Ιπποθοωντίδα φυλή για την επόμενη τέταρτη περίοδο (201/200 π.Χ. – 126/127), καθώς και την πέμπτη περίοδο (126/127 – 3ος αιώνας) με άγνωστο αριθμό βουλευτών–αντιπροσώπων.
Οι κάτοικοι της Κοίλης
Ο δημότης της αρχαίας Κοίλης αναφερόταν με την χρήση της λέξης «εκ Κοίλης», δηλαδή προέρχεται από την Κοίλη.] Αρχικά, ο δήμος της Κοίλης θεωρείται ότι ήταν ο πιο πυκνοκατοικημένος στην πόλη της Αθήνας και ο βασικός οικισμός του δήμου βρισκόταν κατά μήκος της Κοίλης Οδού απλωμένος και από τις δυο πλευρές της. Από τα πιο σημαντικά μνημεία στην περιοχή του δήμου ήταν α) το μνημείο–τάφος του ολυμπιονίκη, στο αγώνισμα του τέθριππου, Κίμωνα, (Κίμων του Στησαγόρα ή Κίμων ο Κοάλεμος), γνωστό και ως «Κιμώνεια μνήματα», το οποίο βρισκόταν στην «διά Κοίλης Οδό» απέναντι από το σημείο το οποίο θάφτηκαν τα άλογα του με τα οποία είχε στεφθεί νικητής για 3 συνεχόμενες φορές, στους 61ους (536 π.Χ.), 62ους (532 π.Χ.), και 63ους (528 π.Χ.), Ολυμπιακούς Αγώνες.και β) το μνημείο–τάφος του ιστορικού Θουκυδίδη.
Χάρη σε αυτές τις πολλές ιστορίες, οι οποίες αναφέρονταν στα μνημεία αυτά, οι ερευνητές σκέφτηκαν αρχικά ότι ο δήμος θα έπρεπε να ήταν, τουλάχιστον σε ένα μέρος του, έξω από τα τείχη της πόλης, αφού ο Κικέρων είχε γράψει ότι ήταν παράνομο να θάβουν τους νεκρούς μέσα στα τείχη της πόλης. Ωστόσο, τα αρχαιολογικά ευρήματα έχουν δείξει ότι μόνο ένα μικρό τμήμα του δήμου, το οποίο περιέχει τους τάφους, αναπτυσσόταν εκτός των τειχών. Ο δήμος επίσης, είχε τη δική του Αγορά. Στην ελληνιστική εποχή χτίστηκε σειρά τοίχων αντιστήριξης, εντός του δήμου, με σκοπό την αμυντική θωράκιση της πόλης, έργο όμως, το οποίο εγκαταλείφθηκε και τελικά ο χώρος χρησιμοποιήθηκε κατά τη ρωμαϊκή εποχή, ως Νεκρόπολις (=νεκροταφείο).
Η θέση της Κρήνης Ανταίου σε σχέση με γειτονικά μνημεία της Αρχαίας Αθήνας.
Βίντεο
Αττικη Γη 