Η χαμένη συνοικία που αποκάλυψε την Αρχαία Αγορά
Εισαγωγή
Στην καρδιά της παλιάς Αθήνας, λίγα μόλις βήματα από τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, υπήρξε κάποτε μια ζωντανή συνοικία με αυλές, φωνές, καφενεία και μικρά εργαστήρια. Το όνομά της: Βρυσάκι. Σήμερα δεν υπάρχει πια ως γειτονιά. Θυσιάστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά, κατά τις δεκαετίες του 1930 και 1940, για να αποκαλυφθεί κάτω από τα σπίτια της η Αρχαία Αγορά των Αθηνών.
Αποψη απο το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (Πλατεία Θησείου με τον προσφυγικό οικισμό στο κέντρο)
Η ιστορία του Βρυσάκιου δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο πολεοδομικού σχεδιασμού. Είναι η αφήγηση μιας πόλης που αποφάσισε να ανασύρει το αρχαίο της παρελθόν, γνωρίζοντας πως για να το κάνει θα έπρεπε να αποχωριστεί ένα κομμάτι του σύγχρονου εαυτού της.
Χάρτης της περιοχής Βρυσάκιου σε σχέση με τη σημερινή Αρχαία Αγορά
Η θέση της χαμένης συνοικίας στο σημερινό ιστορικό τοπίο της Αθήνας.
Η θέση και το όνομα της συνοικίας
Το Βρυσάκι απλωνόταν στη βορειοδυτική πλαγιά της Ακρόπολης, περίπου στον χώρο που σήμερα καταλαμβάνει ο αρχαιολογικός χώρος της Αρχαίας Αγοράς και η Στοά του Αττάλου. Ήταν μια συνοικία σφιχτοδεμένη με το ιστορικό κέντρο, δίπλα στο Θησείο, την Πλάκα και το Μοναστηράκι.
Εργο-της-Αρτεμης-Χατζηγιαννάκη-από-την-έκθεση-για-το-Βρυσάκι
Η ονομασία «Βρυσάκι» πιθανότατα προήλθε από μια μικρή βρύση που υπήρχε στην περιοχή, στοιχείο καθοριστικό για την εγκατάσταση κατοίκων. Άλλη εκδοχή συνδέει το όνομα με τον Ευρυσάκη, μυθικό ήρωα και γιο του Αίαντα, δείχνοντας πόσο βαθιά μπλέκονταν ο μύθος και η καθημερινότητα στην αθηναϊκή τοπωνυμία.
Οδός Ευρισακείου, Η πυκνοδομημένη συνοικία στους πρόποδες της Ακρόπολης, πριν εξαφανιστεί κάτω από τις ανασκαφές.
Μια ζωντανή αθηναϊκή γειτονιά
Ιούνιος 1931. Οδός Επωνύμων. Μια από τις σπάνιες φωτογραφίες που απαθανατίζουν το καφεζυθοπωλείο “Οι γίγαντες” του Μιχαλόπουλου στην συμβολή με την οδό Πτολεμαίου και στο βάθος το καφεζυθοπωλείο
Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, το Βρυσάκι ήταν μια απολύτως ζωντανή συνοικία. Στενοί δρόμοι, χαμηλά σπίτια, αυλές με πηγάδια, μικρά μαγαζιά, ταβέρνες και καφενεία συνέθεταν ένα τυπικό αθηναϊκό τοπίο.
Γαλοπούλες για πούλημα στην Πλατεία Θησείου του Alexander Barkoff, 1934.
Εδώ συνυπήρχαν:
- παλιοί Αθηναίοι τεχνίτες,
- εργάτες και μικροέμποροι,
- πρόσφυγες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή,
- αλλά και δημόσιες υπηρεσίες, όπως το Πρωτοδικείο Αθηνών, που για ένα διάστημα στεγαζόταν στην περιοχή.
Το Βρυσάκι δεν ήταν φτωχογειτονιά, ούτε όμως προνομιούχος περιοχή. Ήταν ένας μικρόκοσμος της Αθήνας, με έντονες κοινωνικές αντιθέσεις αλλά και ισχυρούς δεσμούς μεταξύ των κατοίκων.
Η καθημερινή ζωή στη συνοικία, με μικρά μαγαζιά και κατοικίες κολλημένες η μία στην άλλη.
Η απόφαση για την κατεδάφιση
Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν γνωστό ότι κάτω από τη συνοικία κρύβονταν σημαντικά αρχαία κατάλοιπα. Όμως η μεγάλη απόφαση ήρθε στις αρχές της δεκαετίας του 1930, όταν το ελληνικό κράτος, σε συνεργασία με την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, αποφάσισε την πλήρη αποκάλυψη της Αρχαίας Αγοράς.
Αυλή στην οδό Ποσειδώνος 26, Αύγουστος 1933 Πριν και μετα την κατεδάφιση.
Από το 1931 έως το 1939 ξεκίνησε ένα τεράστιο πρόγραμμα απαλλοτριώσεων και κατεδαφίσεων. Περισσότεροι από 5.000–8.000 κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα ισοπεδώθηκαν.
Για τους κατοίκους, η «θυσία» αυτή δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Σήμαινε ξεριζωμό, μετακίνηση σε μακρινές συνοικίες και απώλεια μιας ζωής δεμένης με τον τόπο.
Κατεδαφίσεις στο Βρυσάκι τη δεκαετία του 1930
Τα σπίτια γκρεμίζονται για να αποκαλυφθούν τα στρώματα της αρχαίας πόλης.
Από τη σύγχρονη συνοικία στην Αρχαία Αγορά
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως τον πυρήνα της δημοκρατικής Αθήνας: χώρους πολιτικής ζωής, διοίκησης, εμπορίου και φιλοσοφίας. Η Αγορά δεν ήταν απλώς μια αγορά, αλλά το κέντρο της αρχαίας πόλης.
Οι εργασίες διακόπηκαν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά συνεχίστηκαν μεταπολεμικά. Στη δεκαετία του 1950 ανεγέρθηκε η Στοά του Αττάλου, πιστή ανακατασκευή αρχαίου κτιρίου, η οποία σήμερα στεγάζει το Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς.
Η Στοά του Αττάλου μετά την ανακατασκευή
Το κτίριο-σύμβολο που φιλοξενεί τα ευρήματα της Αρχαίας Αγοράς.
Ό,τι σώθηκε από το Βρυσάκι
Ο ναός των Αγίων Αποστόλων μέσα στον αρχαιολογικό χώρο
Ένα από τα ελάχιστα κτίσματα που επέζησαν της κατεδάφισης.
Από τη συνοικία του Βρυσάκιου ελάχιστα στοιχεία διατηρήθηκαν. Το πιο χαρακτηριστικό είναι ο βυζαντινός ναός των Αγίων Αποστόλων Σολάκη, ο οποίος σώθηκε και εντάχθηκε αρμονικά στον αρχαιολογικό χώρο.
Σώζεται επίσης η μνήμη:
- μέσα από παλιές φωτογραφίες,
- σε αρχειακά σχέδια και μαρτυρίες,
- σε ονομασίες δρόμων και αναφορές παλαιών Αθηναίων.
Επίλογος
Το Βρυσάκι χάθηκε για να αναδυθεί η Αρχαία Αγορά. Η Αθήνα κέρδισε έναν αρχαιολογικό χώρο παγκόσμιας σημασίας, αλλά έχασε μια ζωντανή συνοικία, έναν πυκνό ιστό ανθρώπινων σχέσεων και καθημερινών ιστοριών.
Σήμερα, περπατώντας ανάμεσα στις κολώνες και τα ερείπια της Αγοράς, δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι εδώ υπήρξαν σπίτια με αυλές, παιδιά που έπαιζαν στους δρόμους, μαγαζιά που άνοιγαν κάθε πρωί. Κι όμως, αυτά τα στρώματα ζωής υπάρχουν ακόμη — όχι πια στο έδαφος, αλλά στη μνήμη.
Η ιστορία του Βρυσάκιου μας υπενθυμίζει ότι κάθε πόλη είναι αποτέλεσμα επιλογών. Και πως, για να κατανοήσουμε πραγματικά το παρελθόν, οφείλουμε να θυμόμαστε όχι μόνο τα μνημεία που αποκαλύφθηκαν, αλλά και τις ζωές που χάθηκαν σιωπηλά κάτω από αυτά.
Επιμέλεια Αττική γη
Βιντεο
Αττικη Γη 