«Η κρήνη ως καθημερινός προορισμός: νερό, κουβέντα και αναμονή στην ίδια σκιά.»
Πριν το νερό γίνει αόρατο και ιδιωτικό, η Αθήνα ζούσε γύρω από τις κρήνες της. Εκεί όπου η ανάγκη συναντούσε την καθημερινότητα και ο δημόσιος χώρος γινόταν κοινός τόπος ζωής.
Η Αγά Βρύση το 1875πίνακας της Σαριπόλου- Λίβα- Αθηνά Εθνική Πινακοθήκη
Το παρόν κείμενο αποτελεί αφηγηματική και λαογραφική σύνθεση, βασισμένη σε ανθολογία δημοσιευμένων πηγών και φωτογραφικού υλικού, και επιχειρεί να αναδείξει τον πρακτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό ρόλο των κρηνών της παλιάς Αθήνας — όχι ως μνημεία, αλλά ως ζωντανά σημεία μνήμης και συνύπαρξης.
Η κρήνη ως καρδιά της πόλης
Στο πέρασμα των χρόνων, πριν το νερό μπει με τούνελ στις σωλήνες των σπιτιών μας, η κρήνη ήταν καρδιά και φλέβα της πόλης. Δεν ήταν απλώς πηγή για να ξεδιψάς· ήταν χώρος συνάντησης, κουβέντας, ανταλλαγής νέων — τόπος όπου η καθημερινότητα έφερνε κοντά ανθρώπους από κάθε γειτονιά.
Ακρόπολη Κρήνη Κλεψύδρα
Η σημασία της κρήνης ήταν τέτοια, ώστε ο Παυσανίας έγραφε πως για να μπορεί μια συγκέντρωση ανθρώπινων κατοικιών να ονομάζεται πόλη, πρέπει στο κέντρο της να διαθέτει κρήνη. Η ύπαρξή της προϋπέθετε είτε φυσικό τρεχούμενο νερό είτε τεχνικά έργα, όπως υδραγωγεία και στέρνες. Γύρω από αυτές κυλούσε, σε μεγάλο βαθμό, η οικονομική και κοινωνική ζωή παλαιότερων εποχών — γι’ αυτό και πολλές κρήνες ήταν αληθινά κομψοτεχνήματα.
Στην παλιά Αθήνα, πριν η Ούλεν φέρει με υπόγειες σωληνώσεις το νερό του Μαραθώνα μέσα στα σπίτια, υπήρχαν σε λειτουργία υπέροχες κρήνες. Μπορεί σήμερα να μην υπάρχουν πια, όμως τότε αποτελούσαν κέντρα όχι μόνο οικιακής εξυπηρέτησης, αλλά και επικοινωνίας των Αθηναίων.
Το νερό που ενώνει
Το πρωί, όταν η Αθήνα ξυπνούσε ακόμη νωχελικά, οι γειτονιές γέμιζαν βήματα προς τις κρήνες. Γυναίκες με σταμνιά στον ώμο, φιλικές κουβέντες που ξεκινούσαν με ένα «καλημέρα», παιδιά που τριγύριζαν σε αναμονή παιχνιδιού — αυτό ήταν το σκηνικό μπροστά σε κάθε βρύση που έβγαζε τρεχούμενο φυσικό νερό.
Στην πλατεία Συντάγματος, η περίφημη Μπουμπουνίστρα, με το νερό να πετάγεται δυνατά από τον κρουνό της, ήταν σημείο στάσης και ανάπαυλας στον δρόμο προς την αγορά.
Βρύση Μπουμπουνίστρα
Ιδιαίτερα περίτεχνη ήταν και η μαρμάρινη κρήνη του Χασεκή, στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα η Γεωπονική Σχολή. Η περιοχή ήταν κτήμα του βοεβόδα της Αθήνας, Αλή Χασεκή, ο οποίος κατασκεύασε μία από τις ομορφότερες βρύσες της πόλης, για να τον ξεδιψά και να ποτίζει την περιουσία του.
Βρύση Χασεκή
Η πιο διάσημη αρχαία κρήνη της Αθήνας υπήρξε η Καλλιρόη. Χτισμένη πάνω στην ομώνυμη πηγή, έδωσε το όνομά της και στη γνωστή λεωφόρο. Διέθετε στοά με κίονες και εννέα κρουνούς, απ’ όπου έρεε το νερό — γι’ αυτό και ονομαζόταν Εννεάκρουνος. Η ακριβής της θέση παραμένει άγνωστη, πιθανότατα όμως βρισκόταν στην περιοχή της αρχαίας αγοράς.
Γυναίκες πλένουν στην πηγή της Καλλιρρόης, στα νοτιοανατολικά του Ολυμπιείου. Δεξιά, ο λόφος του Αρδηττού. Λήψη Δημητρίου Κωνσταντίνου, σε αλβουμίνη (περ. 1862). © Συλλογή: Θ. Θεοδώρου, Αθήνα. Éditions Kallimages, Paris – Υδάτινη ιστοριογραφία, Δίκτυο Πολιτισμού ΕΥΔΑΠ
Στην ίδια συνοικία, η κρήνη του Ψυρρή ήταν φημισμένη όχι μόνο για το νερό της, αλλά και ως σημείο γύρω από το οποίο αναπτυσσόταν η ζωή της γειτονιάς, ανάμεσα σε καφενεία και μικρές αγορές.
Οδός Αισώπου στου Ψυρρή
Στα σοκάκια της Κυψέλης και του Παγκρατίου, λιθόκτιστες στέρνες και μικρές βρύσες καθάριζαν τα σταμνιά και ξεκούραζαν τα βήματα των ανθρώπων που είχαν έρθει από την ύπαιθρο στην πόλη. Όπου κι αν περπατούσε κανείς, το νερό ήταν παρόν:
Η στάση Βρυσάκη στο Παγκράτι
η Μεγάλη Βρύση στη Φωκίωνος Νέγρη, Ο μεγάλος Πλατανος στη Φωκίωνος Νέγρη όπως ειναι σήμερα
η Στέρνα Γάσπαρη στην Κυψέλη,
οι κρήνες που έδωσαν ονόματα σε περιοχές όπως το Κεφαλάρι στην Κηφισιά — ενθύμηση ότι στις ρίζες της Αθήνας το νερό ήταν στοιχείο ταυτότητας και ζωής.
Η Πλατεία Δεξαμενής το 1930
Στη συμβολή της Βασιλίσσης Σοφίας και της Ριζάρη, στη θέση του σημερινού Πολεμικού Μουσείου, έτρεχε η βρύση του Τζακουμάκου. Τα νερά της, χαμένα για σχεδόν έναν αιώνα, επανεμφανίστηκαν προσωρινά όταν κατεδαφίστηκε παλιό στρατιωτικό κτίριο. Λίγα χρόνια αργότερα, χάθηκαν ξανά, όταν στον ίδιο χώρο κατασκευάστηκε υπόγειο πάρκινγκ.
Στη σημερινή θέση του ξενοδοχείου Παλλάς στην Κηφισιά υπήρχε η γνωστή βρύση με τις καμάρες, το Κεφαλάρι, από την οποία πήρε το όνομά της ολόκληρη η περιοχή. Στην Κάτω Κηφισιά, οι κάτοικοι έπιναν νερό από τη βρύση της Γκόλφης.
Πηγές και κατολισθήσεις χρόνου
Ακόμη πιο πίσω στην ιστορία, οι κρήνες της Αρχαίας Αγοράς δεν είχαν μόνο πρακτική σημασία. Ήταν τόποι κοινωνικής συνάντησης: εκεί συγκεντρώνονταν γυναίκες για να φέρουν νερό στις οικογένειές τους και να ανταλλάξουν νέα της καθημερινής ζωής.
Καθώς η πόλη μεγάλωνε και τα υδραγωγεία —όπως το Αδριάνειο— καθιερώνονταν, οι παλιές ελεύθερα τρεχούμενες κρήνες άρχισαν να χάνουν τη σημασία τους. Χώροι που άλλοτε αντηχούσαν από γέλια, φωνές και φορτία σταμνιών, παραδίδονταν σιγά-σιγά στη σιωπή ή στη λήθη.
Οι ιστορικοί καταγράφουν και άλλες κρήνες στην Αθήνα και τα περίχωρα: τη βρύση του Γιούρδη στον Πειραιά, την κρήνη του Φωτιά στην οδό Περικλέους, τη βρύση του Αλίκοκκου στους Αγίους Αναργύρους, την κρήνη της Ζωοδόχου Πηγής στον Καρέα.
Άλλες Βρύσες της Αθήνας
Κρήνη Μεταξουργείου
Βρύση Αγίας Γλυκερίας
Βρύση στην Πλατεία Αγίας Ειρήνης
Βρύση Καπνικαρέας
Βρύση Αγίας Αικατερίνης
Η κληρονομιά που διψά
Σήμερα, πολλές από τις παλιές κρήνες έχουν εξαφανιστεί. Άλλες επιβιώνουν μόνο σε φωτογραφίες και μνήμες, ενώ κάποιες βρίσκονται θαμμένες κάτω από τη σύγχρονη πόλη, σαν ξεχασμένα ίχνη της καθημερινότητάς της. Τα νερά που κυλούσαν κάποτε στους δρόμους, καθρέφτης ζωής και συνύπαρξης, μας θυμίζουν πώς χτίζονταν σχέσεις γύρω από κάτι τόσο απλό και τόσο πολύτιμο όσο μια στάμνα γεμάτη νερό.
Επιμέλεια Αττική γη
Πηγές:
Δημητρης Καμπουράκης
Antonis Tsapepas
ΑΙ
Αττικη Γη 