Για μισό αιώνα, το κυκλαδίτικο νησί λειτουργούσε ως στρατιωτική φυλακή και ναυτικό πεδίο βολής – μέχρι που μια απροσδόκητη φωτογραφία έφερε στο προσκήνιο ένα καταφύγιο για μεσογειακές φώκιες
Δύτες του WWF Hellas διεξάγουν έρευνες στο υποθαλάσσιο περιβάλλον της Γυάρου (George Rigoutsos/WWF Hellas) |George Stefanou /WWF Hellas
Μόλις μισή ώρα από τη Σύρο, η Γυάρος, γνωστή ως «νησί του Διαβόλου» λόγω του σκοτεινού πολιτικού παρελθόντος της, ήταν για δεκαετίες ξεχασμένη από την τουριστική ανάπτυξη των Κυκλάδων. Αλλά το 2004, μια απροσδόκητη φωτογραφία έστρεψε τα φώτα της διεθνούς δημοσιότητας πάνω της – για λόγους που δεν είχαν καμία σχέση με το παρελθόν της, όπως μετέδωσε το BBC, που βρέθηκε τον Ιούλιο σε δημοσιογραφική αποστολή στο νησί.
Η φωτογραφία έδειχνε ότι το νησί είχε μετατραπεί σε καταφύγιο άγριας ζωής, φιλοξενώντας στα νερά του τη μεσογειακή φώκια monachus monachus ένα από τα σπανιότερα και πλέον απειλούμενα είδη στον πλανήτη.
Ηταν πλήρης αντιδιαστολή με τη βία με την οποία είναι ιστορικά συνδεδεμένη η Γυάρος από τη ρωμαϊκή κιόλας εποχή – όταν εκεί στέλνονταν εξόριστοι πολιτικοί κρατούμενοι της αυτοκρατορίας.
Το BBC επισημαίνει, βέβαια, ότι το πιο βάναυσο κεφάλαιο στην ιστορία του «νησιού του Διαβόλου» ξεκίνησε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε την περιουσία των τελευταίων 31 κατοίκων του, μετατρέποντάς το σε νησί-φυλακή. Την ώρα που τα κοντινά νησιά των Κυκλάδων έχτιζαν ξενοδοχεία και αναπτύσσονταν τουριστικά, η Γυάρος παρέμενε ουσιαστικά αποκομμένη από την υπόλοιπη Ελλάδα.
Σύμφωνα με το αφιέρωμα, σε δύο διαδοχικά κύματα πολιτικής καταστολής, πάνω από 20.000 αντιφρονούντες -κυρίως κομμουνιστές- στάλθηκαν στο νησί. Ανάμεσά τους και συγγραφείς, φοιτητές και καλλιτέχνες που διαμαρτύρονταν εναντίον των εκάστοτε κυβερνώντων. Το πρώτο κύμα εξορισμένων ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 1940, μετά το τέλος του Εμφυλίου, και το δεύτερο με την επιβολή της δικτατορίας του 1967-1974.
Μετά την πτώση της χούντας, όπως αναφέρει το BBC, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002, με αποτέλεσμα η Γυάρος σήμερα να μην διαθέτει ξενοδοχεία, ακτοπλοϊκές συνδέσεις, ή μόνιμους κατοίκους. Μετά το τέλος των δραστηριοτήτων του Ναυτικού, οι ψαράδες της περιοχής άρχισαν να αναφέρουν θεάσεις ειδών μεσογειακής φώκιας γύρω από το νησί.
Οι μεσογειακές φώκιες βρήκαν ιδανικό καταφύγιο στα ήσυχα νερά της Γυάρου, μακριά από το πολύβουο τουριστικό περιβάλλον των γειτονικών νησιών των Κυκλάδων (C. Papadas/WWF Hellas)
Στη συνέχεια εμφανίσθηκε μία φωτογραφία, τραβηγμένη από ερασιτέχνη ψαροτουφεκά στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Απεικόνιζε μια μαμά φώκια με το μωρό της να χαλαρώνουν σε μια ανοιχτή παραλία στο φως της ημέρας – σκηνή που έχει σχεδόν εξαφανισθεί από όλες τις ακτές της Μεσογείου. Το κάποτε διαδεδομένο είδος της μεσογειακής φώκιας, μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα είχε πληθυσμό που αριθμούσε μόλις 350 με 450 ζώα.
Κυνηγημένη στα βάθη των αιώνων για το δέρμα, το κρέας και το λίπος της, η φώκια monachus monachus έφθασε στα όρια της εξαφάνισης, καθώς η παράκτια ανάπτυξη κατέστρεψε τον βιότοπο της, ενώ οι ψαράδες την σκότωναν σε αντίποινα για τις επιδρομές στα δίχτυα τους. Ετσι, οι φώκιες έγιναν φαντάσματα, καταφεύγοντας σε απομακρυσμένες θαλάσσιες σπηλιές για να μεγαλώσουν τα μωρά τους μακριά από τους ανθρώπους.
Η φωτογραφία του ψαρά αποτέλεσε το έναυσμα για τις πρώτες επιστημονικές αποστολές στη Γυάρο, όπου ανακαλύφθηκε σημαντική αποικία με περίπου 70 ενήλικες φώκιες – πιθανότατα η μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την εποχή. Αλλά, όπως αναφέρουν ειδικοί, η συμπεριφορά των ζώων, που θήλαζαν τα μικρά τους σε ανοιχτές παραλίες, τους άφησε πραγματικά άναυδους.
Δεν είναι σαφές πόσο καιρό βρίσκονταν οι φώκιες στο νησί, αλλά ο Σπύρος Κοτομάτας, βιολόγος και ανώτερος υπεύθυνος θαλάσσιας προστασίας στο WWF Ελλάς, ο οποίος εργαζόταν τότε για την Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Προστασίας της Μεσογειακής Φώκιας, είπε στο BBC ότι η μακρά του ερήμωση από τους ανθρώπους τους δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες. «Ακόμα και με τους κρατούμενους, το ανθρώπινο αποτύπωμα στο νησί ήταν μικρό», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η ανακάλυψη των θαλάσσιων θηλαστικών στο νησί οδήγησε σε αλυσιδωτές εξελίξεις για την προστασία του, και το 2019 ανακηρύχθηκε Προστατευόμενη Θαλάσσια Περιοχή (MPA) – η πρώτη στο σύμπλεγμα των Κυκλάδων. Βέβαια, η θαλάσσια ζωή στη Γυάρο είχε σοβαρά πλεονεκτήματα ακόμα και πριν την επισημοποίηση της προστασίας της, καθώς το ψάρεμα απαγορευόταν και το Ναυτικό δεν εκτελούσε ευρείας κλίμακας βολές γύρω από το νησί.
Οι συνεχείς περιπολίες της ακτοφυλακής για την αποτροπή της παράνομης αλιείας ήταν απαγορευτικά δαπανηρές, οπότε το 2017, το WWF Ελλάς κατασκεύασε ένα σύστημα απομακρυσμένης παρακολούθησης που μεταδίδει ζωντανές ροές δεδομένων στη γειτονική Σύρο. Εκπρόσωποι της οργάνωσης, αναφέρουν στο BBC ότι μόλις ένα επιβατικό σκάφος εισέλθει στην προστατευόμενη ζώνη, τα σκάφη της ακτοφυλακής ανταποκρίνονται άμεσα.
Μεταξύ 2015 και 2023, τα περιστατικά παράνομης αλιείας από ερασιτέχνες ψαράδες μειώθηκαν κατά 57%, ενώ εκείνα στα οποία εμπλέκονταν επαγγελματίες αλιείς μειώθηκαν κατά 85%. Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), έχει καταγράψει περισσότερα από 130 διαφορετικά θαλάσσια είδη εντός των προστατευόμενων υδάτων, σε σύγκριση με τα 108 εκτός αυτών. Τα ψάρια είναι πλέον περισσότερα και μεγαλύτερα σε μέγεθος.
Το κυκλαδίτικο νησί είναι γνωστό για τις εγκαταστάσεις φυλάκισης αριστερών αντιφρονούντων στο διάστημα 1948-1974/George Stefanou /WWF Hellas
Το 2015, ερευνητές του WWF άκουσαν μια ομάδα μύχων (ασπρόμαυρα θαλασσοπούλια περίπου στο μέγεθος αγριοπερίστερου) να πλησιάζουν τη Γυάρο μέσα στη νύχτα. Μέχρι τότε ήταν άγνωστο ότι βρίσκονταν εκεί – θεωρείτο πιο πιθανό να περιορίζονται σε μικρότερα, πιο απομονωμένα νησάκια. Μακρόβιοι και μονογαμικοί, οι μύχοι επιστρέφουν στον ίδιο σύντροφο και τόπο φωλιάσματος κάθε χρόνο.
Η αποικία τους στη Γυάρο είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο, αντιπροσωπεύοντας το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού τους. Ακριβώς η δυσπρόσιτη θέση στις ρωγμές και τις σχισμές των νησιών –ένας βιότοπος ανέγγιχτος από τον άνθρωπο– επέτρεψε στους μύχους να ευδοκιμήσουν, όπως αναφέρει στο BBC η WWF Ελλάς. Αλλά ακόμα και εκεί, έρχονται αντιμέτωποι με απειλές.
Οι αρουραίοι τρώνε το ένα τρίτο των αυγών τους και τους νεοσσούς τους. Ακόμα χειρότερα, οι αγριόχοιροι που σκάβουν λαγούμια και θηρεύουν ενήλικα πτηνά, εισάγονται πλέον παράνομα στη Γυάρο. Η θανάτωση των χοίρων, της πιο πιεστικής από τις δύο απειλές, έχει ξεκινήσει, αλλά η ταχεία εξάλειψή τους είναι κρίσιμη, λέει στο BBC η Δανάη Πορτόλου, της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας.
Ακόμα και μετά τον χαρακτηρισμό της Γυάρου ως προστατευόμενη περιοχή, η τοπική αλιεία μικρής κλίμακας επιτρεπόταν εποχιακά υπό αυστηρούς όρους, αλλά το 2022, υπό την πίεση των αλιευτικών οργανώσεων, η κυβέρνηση άνοιξε την περιοχή, οδηγώντας σε μια ζώνη ελεύθερης αλιείας που επηρέασε γρήγορα τα ψάρια και τις φώκιες. Σύντομα, όμως, άλλαξε πορεία, απαγορεύοντας αυστηρά το ψάρεμα στο νησί, όπως αναφέρει το BBC.
Τον Απρίλιο του 2026, ένα προεδρικό διάταγμα έδωσε στο νησί το υψηλότερο επίπεδο προστασίας και θέσπισε ένα μόνιμο νομικό πλαίσιο, αλλά το πρόβλημα, όπως τονίζουν οι οικολόγοι, είναι ότι η Γυάρος, όπως και άλλες προστατευόμενες περιοχές, δεν επιτηρούνται επαρκώς – και διάφορα γιοτ καταφθάνουν στις παραλίες του τα βράδια και τα Σαββατοκύριακα. Η χώρα μας προστατεύει επισήμως το 18% της θαλάσσιας επικράτειάς της, αλλά αυτό ισχύει μόνο στα χαρτιά.
Η Μεσόγειος είναι από τις πιο πολυσύχναστες θάλασσες στον πλανήτη. Η προστασία της είναι πρακτικά αδύνατη, καθώς η ναυτιλία, η ψυχαγωγική αλιεία και ο έντονος τουρισμός στα νερά της αναστατώνουν τη θαλάσσια ζωή και θέτουν σε κίνδυνο όλα τα ζώα που βασίζονται σε αυτήν για την επιβίωσή τους.
Αλλά παρά τις συνήθεις παλινωδίες στον σχεδιασμό προστασίας της, η Γυάρος είναι ένα παράδειγμα προστασίας ειδών υπό απειλή. Σήμερα, οι φώκιες μονάχους-μονάχους ανακάμπτουν και εκτός του νησιού, χάρη στην προστασία βασικών οικοτόπων και την αλλαγή στις συμπεριφορές των ψαράδων, όπως εξηγεί ο Σπύρος Κοτοματάς της WWF στο BBC.
Πηγή: Protagon.gr
Αττικη Γη 